Ka një moment, zakonisht rreth ditës së tretë të pushimeve, kur diçka fillon të ndryshojë. Trupi lëshohet. Hapat ngadalësohen. Mendja, që për javë të tëra ka qenë e zënë duke planifikuar, zgjidhur dhe përfunduar detyra, fillon më në fund të krijojë hapësirë. Dhe papritur vëren gjëra që më parë kalonin pa u parë: dritën që bie mbi mur në mbrëmje, shijen e vërtetë të një kafeje të pirë pa nxitim, tingullin e valëve që më parë ishte vetëm sfond. Nuk ke bërë ndonjë përpjekje të veçantë për ta arritur këtë gjendje. Thjesht ke ndaluar.
Çdo verë, pa e planifikuar, ndodh një eksperiment i vogël psikologjik mbi miliona njerëz njëkohësisht: çfarë i ndodh mendjes sonë kur ritmi ngadalësohet dhe presioni për të prodhuar, arritur dhe performuar largohet për pak?
Përgjigjja, siç sugjerojnë kërkimet në neuroshkencë dhe psikologjinë pozitive, është shumë më e thellë sesa thjesht “pushojmë pak”.
Ritmi më i ngadaltë: një gjendje tjetër e trurit
Kur jetojmë me ritmin e përditshëm, takime, afate, njoftime, vendime të shpejta, truri qëndron kryesisht në atë që neuroshkenca e quan rrjeti i vëmendjes së orientuar nga detyra: i fokusuar jashtë, drejt qëllimeve konkrete. Kjo gjendje është e domosdoshme për të funksionuar, por ka një kosto: nuk lë hapësirë për atë lloj tjetër aktiviteti mendor që ndodh vetëm kur “nuk bëjmë asgjë”.
Ky lloj tjetër quhet default mode network, një sistem i trurit që aktivizohet pikërisht kur mendja nuk është e fokusuar te bota e jashtme, por endet e lirë: kujtime, imagjinatë, reflektim mbi veten dhe të tjerët. Është ky rrjet që na lejon të përpunojmë përvojat, të gjejmë kuptim në to, madje edhe të krijojmë ide të reja; pikërisht sepse mendja, kur endet lirshëm, lidh gjëra që vëmendja e fokusuar nuk i lidh dot.
Rikthimi te momenti
Kjo është pikërisht ajo çka mindfulness e ka quajtur për dekada të tëra “vëmendje e qëllimshme, pa gjykim, në momentin e së tashmes”. Pushimet, në mënyrën më të natyrshme të mundshme, na e imponojnë këtë praktikë pa na kërkuar meditim formal: dielli ndihet vetëm nëse je aty plotësisht, vera e ftohtë shijohet vetëm nëse s’po mendon njëkohësisht për email-in e nesërm.
Kërkimet mbi meditimin sugjerojnë se praktika e rregullt e mindfulness-it lidhet me ndryshime në mënyrën se si truri rregullon vëmendjen, përpunon emocionet dhe kalon nga përqendrimi i qëllimshëm te pushimi mendor. Me kalimin e kohës, individi zhvillon më shumë aftësi për të mos mbetur i bllokuar në ciklin e mendimeve, shqetësimit dhe alarmit të vazhdueshëm.
Pushimet nuk e zëvendësojnë këtë praktikë, por shpesh krijojnë një mjedis ku ajo ndodh spontanisht: ritmi ngadalësohet, stimujt ndryshojnë dhe mendja fiton mundësinë të kthehet te ajo që është përpara saj.
Kënaqësitë e vogla
Ndër gjërat më befasuese që kërkimet e fundit tregojnë: kënaqësitë e vogla, kur i shijojmë me vëmendje, kontribuojnë po aq shumë në mirëqenien tonë afatgjatë sa arritjet e mëdha; ndoshta edhe më shumë, sepse janë të përsëritshme, të arritshme çdo ditë, dhe s’kërkojnë kushte të veçanta.
Psikologia pozitive e ka studiuar këtë proces me termin “savoring” — aftësia për t’u vënë re, për t’u vlerësuar, dhe për të zgjatur qëllimisht një përvojë të këndshme. Studime afatgjata tregojnë se njerëzit që praktikojnë këtë aftësi, qofshin të rinj apo në moshë, raportojnë nivele më të larta mirëqenieje me kalimin e kohës, dhe rezistencë më të madhe ndaj depresionit, krahasuar me ata që nuk e bëjnë.
Kjo është arsyeja pse pushimet e vona verore, kanë kaq shumë fuqi terapeutike: na kthejnë te aftësia për të shijuar, jo vetëm për të arritur.
Pse truri ka nevojë për periudha pa performancë?
Këtu qëndron pjesa më e rëndësishme, dhe ajo që unë e shoh më shpesh të munguar te njerëzit që vijnë në terapi: besimi i thellë, shpesh i pandërgjegjshëm, se vlera jonë matet me sa prodhojmë. Nën këtë besim, çdo moment “bosh” ndihet si humbje kohe, çdo pushim si diçka që duhet justifikuar.
Por truri, si çdo sistem biologjik, ka nevojë për periudha rikuperimi për të funksionuar mirë. Kur nuk ia japim vetes këto periudha, nuk humbasim thjesht “pushim”, humbasim kapacitetin për vetë-reflektim, kreativitet dhe qëndrueshmëri emocionale. Ndaj pushimet verore, larg detyrave dhe performancës, nuk janë kundërshtim i produktivitetit. Janë kusht!
Ç’na mbetet pas verës?
Sfida e vërtetë nuk është të dish të ngadalësosh gjatë gushtit, këtë pothuajse na e imponon vetë vera. Sfida është ta mbash gjallë diçka prej saj kur kthehesh: minutën e vëmendjes te kafeja e mëngjesit, aftësinë për të thënë “mjafton për sot”, guximin për të lënë ndonjëherë mendjen të endet pa qëllim.
Fleura Shkëmbi
Psikologe Klinike, Coach & Hipnoterapiste
Autore e “Gjurmët e Padukshme të Frikës: Rruga për të Fituar mbi Ankthin” & Kartat “Veç Fol”