Provo të kalosh pesë minuta pa telefon, pa muzikë, pa televizor dhe pa bërë asgjë tjetër. Vetëm ti dhe mendimet e tua. Për shumë njerëz sot, kjo është bërë çuditërisht e vështirë.
Jo sepse mungon vullneti apo disiplina. Por sepse truri është mësuar me një ritëm të vazhdueshëm stimulimi: një njoftim i ri, një video tjetër, një mesazh, një informacion i ri. Heshtja dhe boshllëku, që dikur ishin pjesë normale e ditës, sot shpesh përjetohen si diçka që duhet shmangur menjëherë.
Kjo nuk do të thotë se truri ynë është “dëmtuar”. Do të thotë se ai është përshtatur me mjedisin ku jeton.
Pikërisht këtu lind edhe një nga mitet më të përhapura të kohëve të fundit: ideja e “dopamine detox”. Sipas këtij miti, mjafton të heqim për një ditë të gjitha kënaqësitë dhe shpërblimet për të “pastruar” trurin dhe për të rifituar kontrollin mbi veten.
Por shkenca tregon një histori më interesante. Problemi nuk është se kemi shumë dopaminë. Problemi është se jemi ekspozuar vazhdimisht ndaj një mjedisi të krijuar për të na mbajtur në kërkim të stimulit të radhës.
Çfarë po ndodh vërtet?
Truri i njeriut është ndërtuar për t’i kushtuar vëmendje risisë. Për mijëra vjet, kjo ishte një avantazh i madh për mbijetesën: një tingull i panjohur, një lëvizje në mjedis apo një ndryshim i papritur mund të kishte rëndësi.
Sot, i njëjti mekanizëm po aktivizohet vazhdimisht nga një mjedis digjital i mbushur me nxitës. Kur truri kalon vazhdimisht nga një informacion te tjetri, bëhet më e vështirë të hyjë në gjendjen e përqendrimit të thellë, të njohur si flow — ajo gjendje ku përfshihemi plotësisht në një aktivitet, mësojmë më mirë dhe krijojmë me më shumë lehtësi.
Një tru i mësuar me shpërblime të reja çdo pak sekonda fillon ta perceptojë ritmin më të ngadaltë të një libri, një bisede të qetë apo një pune angazhuese si diçka të vështirë.
Miti i “dopamine detox”
Termi “dopamine detox” u bë i famshëm sepse tingëllon si një zgjidhje e thjeshtë: hiq dorë nga telefoni, ushqimi i shijshëm, argëtimi dhe çdo kënaqësi tjetër, dhe truri do të “rivendoset”.
Por kjo ide bazohet në një keqkuptim të dopaminës.
Dopamina nuk është një substancë që duhet “pastruar” nga trupi. Ajo është një neurotransmetues që luan rol të rëndësishëm në motivim, të mësuar, kërkimin e shpërblimit dhe orientimin drejt qëllimeve. Ajo nuk është thjesht “kimikati i kënaqësisë”, siç përshkruhet shpesh në mënyrë popullore.
Po ashtu, përdorimi i telefonit apo rrjeteve sociale nuk e “shteron” dopaminën. Ndryshimet në mënyrën se si truri reagon ndaj shpërblimeve ndodhin përmes zakoneve të përsëritura dhe proceseve afatgjata, jo përmes një dite të vetme izolimi nga teknologjia.
Ajo që funksionon vërtet nuk është heqja dorë nga çdo kënaqësi. Është krijimi i një marrëdhënieje më të vetëdijshme me stimujt.
Multitasking-u: një aftësi që mbivlerësohet
Një tjetër mit i epokës moderne është ideja se jemi bërë më të mirë në kryerjen e shumë gjërave njëkohësisht.
Në shumicën e rasteve, truri nuk kryen dy detyra të ndërlikuara në të njëjtën kohë. Ai kalon shpejt nga njëra te tjetra. Ky proces quhet task-switching dhe ka një kosto: kërkon më shumë energji mendore, rrit mundësinë e gabimeve dhe e bën më të vështirë përqendrimin.
Edhe prania fizike e telefonit mund të ndikojë në mënyrën se si punojmë. Edhe kur nuk po e përdorim, një pjesë e vëmendjes sonë vazhdon të mbetet e lidhur me mundësinë e një njoftimi apo shpërqendrimi të ardhshëm.
Pse s’lexojmë dot më si më parë?
Një nga shenjat më të dukshme të këtij ndryshimi është vështirësia që shumë njerëz përjetojnë për të lexuar me vëmendje një tekst të gjatë.
Leximi kërkon një aftësi që mjedisi digjital nuk e shpërblen shpesh: qëndrimin me një ide të vetme për një periudhë të gjatë kohe. Kërkon durim, përqendrim dhe gatishmëri për të kaluar përtej mungesës së shpërblimit të menjëhershëm.
Kur truri mësohet me ritmin e shpejtë të videove të shkurtra dhe ndryshimeve të vazhdueshme, një libër mund të duket fillimisht i ngadaltë. Por kjo nuk do të thotë se kemi humbur aftësinë për të lexuar. Do të thotë se ajo aftësi ka nevojë të stërvitet përsëri.
Çfarë mund të ndihmojë?
- Fik njoftimet që nuk janë të domosdoshme.
- Mbaje telefonin larg kur punon, lexon ose zhvillon një bisedë të rëndësishme.
- Vendos kufij të qartë për përdorimin e aplikacioneve që të marrin më shumë kohë nga sa dëshiron.
- Rikthe momente pa stimulim: një shëtitje pa telefon, disa minuta heshtje, një aktivitet ku mendja nuk kërkon vazhdimisht diçka të re.
- Jepi kohë trurit të përshtatet. Aftësia për t’u përqendruar ndërtohet gradualisht, jo brenda një nate.
Nuk kemi nevojë ta “pastrojmë” trurin nga dopamina. Kemi nevojë të rimësojmë diçka që dikur ishte natyrale: të qëndrojmë me një mendim, një aktivitet apo një moment pa pasur nevojë ta mbushim menjëherë me diçka tjetër.
Fleura Shkëmbi
Psikologe Klinike, Coach & Hipnoterapiste
Autore e “Gjurmët e Padukshme të Frikës: Rruga për të Fituar mbi Ankthin” & Kartat “Veç Fol”